Posłuchaj, co nauczyciel historii z Susza i opiekun 5 Brygady opowiedział na antenie Radia Eska Iława:
Dorobek grupy „5 Brygada”, która w mijającym 2025 roku obchodziła 20 lat istnienia, jest pokaźny. Przez szeregi tej suskiej grupy przewinęło się ponad 120 młodych ludzi z Susza i okolic, dziesiątki rekonstrukcji historycznych, kilkanaście rajdów pieszych w okolicach Susza, udział w uroczystościach patriotycznych i upamiętnianie ważnych rocznic historycznych na terenie Gminy Susz i nie tylko. Organizacja zapoczątkowała przygodę z mundurem dla kilkunastu dzisiejszych żołnierzy Wojska Polskiego.
Powstanie grupy związane jest z zaproszeniem do udziału w organizacji widowiska historycznego „Szarża pod Krojantami” koło Chojnic, które skierowało dla młodzieży Publicznego Gimnazjum im. Kawalerii Polskiej w Suszu stowarzyszenie Polski Klub Kawaleryjski, a ściślej jego wieloletni prezes płk Marek Dragan. Z inicjatywy nauczyciela suskiego gimnazjum Włodzimierza Palińskiego kilkunastu gimnazjalistów starszych klas rozpoczęło od czerwca 2005 r. spotkania przygotowujące ich do udziału w widowisku historycznym upamiętniającym słynną szarżę 18 Pułku Ułanów Pomorskich. W dniu 4 września 2005 r. jako pododdział polskiej piechoty Suszanie wzięli udział po raz pierwszy w widowisku, przez kolejne lata nie opuszczając żadnego z nich. Młodzież z Susza pod nazwą Grupa Rekonstrukcji Historycznych w Suszu (GRH) uczestniczyła w widowiskach historycznych nie tylko pod Krojantami, ale również w innych miejscach. Zaproszenie suskiej grupy przez Wronieckie Stowarzyszenie Historyczne "Historica" na obchody rocznicowe 10 czerwca 2007 r. rozpoczęło współpracę z kolejną grupą pasjonatów historii polskiej wojskowości. Suszanie odwiedzali gościnne Wronki w sumie 4 razy.
Początkowo suska GRH skupiała jedynie chłopców, którzy odtwarzali sylwetki historyczne polskiej kawalerii. Niemal nikt z nich nie jeździł konno, więc grupa zaczęła specjalizować się w inscenizowaniu działań kawalerii spieszonej, występując w bardzo charakterystycznym umundurowaniu polskiej kawalerii, najczęściej w barwach 18 Pułku Ułanów Pomorskich. Miało to uzasadnienie w corocznym udziale grupy w imprezie pod Krojantami.
Od roku 2008 jednak nastąpiły istotne zmiany w działalności suskich pasjonatów munduru wojskowego. Pojawienie się w grupie pierwszych dziewczyn, Pauli Niebojewskiej, a następnie Partycji Rybickiej oznaczało poszukiwania nowych wyzwań dla grupy i możliwość wcielania w swe szeregi kobiet, których do tej pory nie przyjmowano do oddziału z powodu odtwarzania sylwetek jedynie ułanów. Z inicjatywy dziewczyn tworzono sylwetki cywilów z okresu międzywojennego i w takich strojach część osób zaczęła brać udział w widowiskach historycznych.
Również w 2008 r. grupa zaczęła się interesować działalnością 5 Wileńskiej Brygady Armii Krajowej i losami szwadronów mjr. Zygmunta Szendzielarza "Łupaszki", które przebywały 1946 r. w okolicach Susza. Z tego powodu kolejne wstępujące do oddziału dziewczyny mogły odtwarzać sylwetki historyczne umundurowanych sanitariuszek partyzanckich, a chłopcy prezentowali mundury partyzanckie. Nowe zainteresowania członków grupy miało wpływ na rozbudowę nazwy – GRH „5 Brygada”, co miało nawiązywać do słynnej 5 Wileńskiej Brygady Armii Krajowej. Nie oznaczało to jednak porzucenia przez pasjonatów z Susza tradycji kawaleryjskich, ale uzupełnienie ich o historię lokalną. Zresztą sam dowódca partyzantów mjr Zygmunt Szendzielarz był przedwojennym oficerem kawalerii. Poszerzenie działalności grupy od razu miało wpływ na nowe inicjatywy. W kwietniu 2008 r. „ 5 Brygada” zorganizowała pierwszy rajd pieszy dla suskiej młodzieży szkolnej śladami 5 Wileńskiej Brygady Armii Krajowej. Do dziś odbyło się 12 takich rajdów po miejscach w naszych okolicach związanych działalnością partyzancką żołnierzy „Łupaszki”.
Jednocześnie nastąpiło zacieśnienie współpracy z Polskim Klubem Kawaleryjskim. W miejsce nieformalnej Grupy Rekonstrukcji Historycznej w 2009 r. utworzono w Suszu Oddział Terenowy Polskiego Klubu Kawaleryjskiego. Dzięki zaangażowaniu przewodniczącego Rady Miejskiej w Suszu Zbigniewa Skolimowskiego rozwijający się oddział miał otrzymać własny sztandar, wzorowany na sztandarach kawaleryjskich. W dniu 11 listopada 2014 r. podczas obchodów Święta Niepodległości w obecności mieszkańców Gminy Susz oraz Prezesa Polskiego Klubu Kawaleryjskiego Waldemara Szostaka Burmistrz Susza Krzysztof Pietrzykowski oraz Rada Miejska w Suszu wręczyli ufundowany przez suskie władze sztandar dla Oddziału Terenowego Polskiego Klubu Kawaleryjskiego w Suszu im. 5 Wileńskiej Brygady Armii Krajowej, wyrażając wdzięczność i uznanie wobec podejmowanych działań patriotycznych, edukacyjnych i wychowawczych. Tego dnia oddział otrzymał oficjalnie imię 5 Wileńskiej Brygady AK, ale na co dzień jego używaną nazwą będzie w skrócie „5 Brygada”.
Z inicjatywy „5 Brygady” w Suszu obchodzone są rocznice wydarzeń do tej pory nie kultywowanych. W pamięci mieszkańców pozostało widowisko historyczne z okazji rocznicy wprowadzenia w Polsce stanu wojennego przeprowadzone 13 grudnia 2008 r. ze współpracy z Towarzystwem Miłośników Ziemi Suskiej. Od tego wydarzenia 13 grudnia w Suszu członkowie oddziału starali się organizować obchody upamiętniające tę rocznicę, a młodzież co roku przygotowuje scenki historyczne w postaci umundurowanych patroli wojskowych przy koksownikach.
Najważniejszym zaangażowaniem „5 Brygady” będzie jednak coroczny udział oddziału w obchodach Święta Niepodległości w Suszu. Po raz pierwszy grupa włączyła się w miejskie obchody 11 listopada 2009 r. W ten sposób wzbogacona w lokalnej społeczności została oprawa święta poprzez udział umundurowanego oddziału w strojach historycznych. Od tego czasu członkowie stopniowo zdobywają coraz więcej własnych mundurów historycznych oraz broni nawiązujących do okresu II wojny światowej. Rekonstrukcja historyczna to bardzo drogie hobby, aby kupić wszystko, co zbliżyłoby do odległej czasowo epoki. Członkom grupy udaje się pozyskiwać od sympatyków z odpisów 1% podatku oraz od sponsorów środki finansowe na zakup replik umundurowania historycznego i broni, z których korzystają członkowie Oddziału Terenowego. Jak przystało na oddział partyzancki „5 Brygada” pozyskuje wyposażenie z różnych źródeł. Co jakiś czas otrzymuje od prywatnych darczyńców nieodpłatnie sprzęt i umundurowanie wykorzystywane do działalności. Nieocenionym wsparciem służył przez lata Stanisław Lewandowski z Susza. Jako krawiec starej szkoły jedynie on w Suszu potrafił przerabiać płaszcze wojskowe, bezinteresownie i bezpłatnie poprawiał i naprawiał mundury „5 Brygady”.
Od 2012 r. oddział rozpoczął upamiętnienie w Suszu Dnia Żołnierzy Wyklętych. Co roku 1 marca suska młodzież w mundurach historycznych przygotowuje w środku miasta stylizowane obozowisko partyzanckie. Z tej okazji przez lata grupa angażowała się też w organizację Biegu Tropem Wilczym, największego tego typu przedsięwzięcia sportowo-edukacyjnego, którego kilka edycji odbyło się też w Suszu. Od 2015 r. członkowie brali udział w Krajowej Defiladzie Pamięci Żołnierzy Niezłomnych w Gdańsku, gdzie trzykrotnie wystawiali z rekonstruktorami z innych grup pododdział reprezentujący 5 Wileńską Brygadę AK. W ramach swej działalności Oddział Terenowy PKK w Suszu zorganizował w swoim mieście w 2015 r. plenerową wystawę o Żołnierzach Wyklętych. W 2016 r. oddział był inicjatorem postawienia tablicy informacyjnej o pobycie w 1946 r. na terenie Gminy oddziału partyzanckiego Z. Szendzielarza „Łupaszki”. Dzięki współpracy z Młodzieżowa Radą Miejską oraz Nadleśnictwem Susz udało się postawić nad jeziorem Bądze tablicę informacyjną, która stoi tam do dziś. W 2017 r. we współpracy z Instytutem Pamięci Narodowej zorganizował w Suszu uroczyste otwarcie wystawy o 5 Wileńskiej Brygadzie AK na Pomorzu.
W między czasie grupa była dalej zapraszana na uroczystości w kraju. Od 11 września 2011 r. oddział 8 razy pomagał w organizacji obchodów upamiętniających bój 16 pułku ułanów wielopolskich pod Bukowcem we wrześniu 1939 r. Członkowie „5 Brygady” wielokrotnie wcielaliśmy się w rolę "białych ułanów", a na jednej z edycji tej imprezy otrzymali wyróżnienie Najlepsza Grupa Rekonstrukcyjna Bukowiec 1939/2017.
Wieloletnia, nieprzerwana działalność oddziału to kilkadziesiąt różnych inicjatyw. W miarę możliwości swoich członków oddział pojawiał się w różnych miejscach kraju, gdzie upamiętniano żołnierzy Wyklętych. W ten sposób „5 Brygada” miała zaszczyt brać udział 20 czerwca 2015 r. w Lidzbarku Warmińskim w uroczystym nadaniu 9. Warmińskiemu Pułkowi Rozpoznawczemu imienia mjr. Zygmunta Szendzielarza – „Łupaszki”. Ponownie oddział pojawił się na Święcie 9 pułku w dniu 22 kwietnia 2016 r., a później był zapraszany do innych jednostek wojskowych. Członkowie oddziału wystąpili jako statyści w kilku filmach edukacyjnych, biorą udział na zaproszenie w prelekcjach i pokazach. Ponadto dla młodzieży w Suszu organizują szkolenia i biwaki paramilitarne. Nie odmawiają również pomocy w organizacji zawodów sportowych, zwłaszcza tych, które powiązane są z obchodami patriotycznymi, tak jak na przykład Bieg Niepodległości w Suszu.
20 lat funkcjonowania grupy „5 Brygady” to angażowanie w Suszu całych pokoleń młodych ludzi zainteresowanych historią Wojska Polskiego z okresu II wojny światowej, a zwłaszcza kawalerii polskiej oraz żołnierzy Wileńskiego Okręgu Armii Krajowej. Dzięki inicjatywom Oddziału Terenowego Polskiego Klubu Kawaleryjskiego w Suszu im. 5 Wileńskiej Brygady Armii Krajowej wiele osób dowiaduje się o ważnych rocznicach, ciekawych postaciach i wydarzeniach. Przez cały okres działalności przez szeregi tej grupy przewinęło się ponad 120 młodych ludzi, mieszkańców Susza i okolic, którzy nie tylko zdobyli wiedzę w nietypowy sposób, ale mogli kształtować swoją postawę obywatelską i patriotyczną. Uczyli się szacunku dla munduru polskiego, a kilkunastu spośród członków „zaraziło się” mundurem to tego stopnia, że zostało żołnierzami Wojska Polskiego w służbie czynnej, dalej służąc swojej Ojczyźnie.
źródło: Włodzimierz Paliński / 5 Brygada
